Help! Ik val door de mand!

Algemeen

Help! Ik val door de mand!

“Die promotie op m’n werk was gewoon geluk”.

Veel hogeropgeleiden wuiven hun eigen prestaties weg.

Als je last hebt van dit ‘bedriegerssyndroom‘ of ‘oplichterssydroom‘, schrijf je je prestaties en succes niet toe aan jezelf, maar aan toeval, geluk, charmes, goede timing of het misleiden van anderen. Het lukt je niet je capaciteiten te ‘internaliseren’, ze eigen te maken. Vooral hoogopgeleide, succesvolle vrouwen hebben last van dit sluimerende gevoel.

Het bedriegerssyndroom werd in 1978 voor het eerst beschreven door de Amerikaanse psychologen Pauline Rose Clanche en Suzanne Imes als het ‘imposter sydrome’. Het is geen officiële diagnose of persoonlijkheidstrek, maar je kunt er wél behoorlijk last van hebben.

Bedriegerssyndroom oplichterssyndroomUit je prestaties blijk je namelijk succesvol, maar dit vergroot je zelfvertrouwen niet en je groeit er niet door. De uiterlijke ‘ik’ komt niet overeenkomt de innerlijke ‘ik’. Van buiten zien mensen iemand die succesvol is, van binnen denk jij ‘ik doe ook maar wat’. Je blijft hangen in het gevoel een beginner of amateur te zijn. Succes geeft je zelfs het gevoel dat je de boel aan het bedriegen bent. Je ‘bedriegt’ anderen door te doen alsof je erg succesvol en kundig bent, maar eigenlijk vind je dat je goede prestaties en succes niet verdient. Je baas vindt jou nu eenmaal heel charmant, daarom heeft hij jou die goede positie gegeven. En je hebt die promotie gekregen omdat er een collega wegging, en jij de logische opvolger was. Mensen met het bedriegerssyndroom geloven ondanks mooie prestaties, diploma’s en waardering van anderen niet dat hun succes hen toebehoort.

Kritiek daarentegen wordt heel serieus opgevat, en wél geïnternaliseerd. Juist omdat iemand met het bedriegerssyndroom niet in zichzelf gelooft, denkt hij of zij ‘zie je wel, ik kan het inderdaad niet’ en voelt het als een persoonlijke afwijzing. Een bevestiging van het gevoel ‘maar wat aan te rommelen’.

Oorzaken van het bedriegerssyndroom

Waar komen deze gevoelens vandaan?

Hier is geen eenduidige oorzaak voor aan te wijzen, het gaat altijd om een combinatie van factoren:  je opvoeding, je persoonlijkheid, en je omgeving.

kind ophemelenAls je ouders bijvoorbeeld overdreven prijzen en ophemelen, wil een kind aan hun beeld blijven voldoen en ‘mogen ze niet door de mand vallen’. Of een kind van prijzende ouders ontdekt op school dat klasgenootjes op hetzelfde niveau zitten, en hij of zij toch niet uitzonderlijk briljant is als gedacht. Hierdoor kun je gaan twijfelen aan je eigen capaciteiten, en denken dat wat je presteert niet zoveel voorstelt omdat anderen dat ook kunnen. Het tegenovergestelde kan ook gebeuren: als ouders amper complimenten geven en vaak zeggen dat het beter kan, kan het gevoel ontstaan dat het nooit goed genoeg is. Succes wordt later toegeschreven aan geluk of toeval, want prestaties gaven in ieder geval niet de doorslag.

bedriegerssyndroom vrouw

Een maatschappelijke oorzaak kan zijn dat er naar vrouwen anders wordt gekeken dan naar mannen. Vooral hoogopgeleide, succesvolle vrouwen hebben hier dus last van. Veel van hen geloven niet dat zij intelligent zijn, maar juist dat anderen hen te hoog inschatten:  ‘Die promotie is alleen te danken aan mijn looks’. Veel vrouwen hebben het gevoel als ‘minderwaardig’ te worden gezien, en dat ze harder moeten werken dan mannen om diezelfde promotie te behalen. Dit kan voor een vrouw leiden tot het bedriegerssyndroom. Ze heeft namelijk sterk het gevoel dat ze zichzelf tegenover mannen moet bewijzen, of het idee dat ze alleen is aangenomen op die hoge positie vanwege het streven naar ‘gender diversity’ op kantoor. In haar beleving danken mannen daarentegen hun prestaties aan hun talenten.

Ook positieve discriminatie kan een reden zijn dat iemand twijfelt aan zijn of haar capaciteiten. Wanneer een bedrijf subsidie ontvangt om een vijftigplusser aan te nemen, kan die vijftigplusser vermoeden dat hij of zij alleen is aangenomen vanwege de subsidie, niet vanwege capaciteiten.

Daarnaast kan een persoonlijkheidstrek als perfectionisme ervoor zorgen dat er constant een gevoel heerst dat het nooit goed genoeg is.

Heb jij last van het bedriegerssyndroom?

Herken jij jezelf in onderstaande kenmerken? Dan heb je kans dat je last hebt van het bedriegerssyndroom.

  • Je werkt hard en bent ambitieus, maar als je een succes bereikt hebt voelt het als ‘gewoon, dat had iedereen gekund’;
  • Je werkt te hard en let teveel op de details, omdat je je ‘slechte prestaties’ wilt compenseren;
  • Je piekert veel om te bedenken hoe je je succesvolle masker op kunt houden;
  • Je voelt je geremd in het uiten van je mening of ideeën, omdat je denkt dat anderen het beter weten;
  • Je werkt onder je niveau omdat je bang bent dat je anders door de mand valt;
  • Je verbaast je over de positieve reacties van anderen, omdat je het zelf niet zo positief ziet;
  • Je voelt je de junior, hoewel je best ervaring hebt;
  • Je bagatelliseert je eigen werk: ‘het stelt niet zo veel voor’;
  • Je gaat dingen die je moeilijk vindt uit de weg, terwijl je eigenlijk wel weet dat je het kunt;
  • Je stelt hoge eisen aan jezelf en vindt dat je dingen beter moet doen;
  • Je wilt aan de verwachtingen van anderen voldoen, zonder dat je navraagt of anderen die verwachtingen wel echt hebben;
  • Je vindt complimenten moeilijk te aanvaarden. Je bagatelliseert ze, of wantrouwt zelfs degene die het compliment geeft;
  • Je vraagt niet snel om hulp omdat dat bevestigt dat je het dus eigenlijk helemaal niet kunt;
  • Je voelt je persoonlijk erg aangevallen als je kritiek krijgt.
  • Wanneer je geprezen wordt om je werk en succes behaalt, kan dat leiden tot de drang nog harder te werken zodat je niet alsnog door de mand valt. Omdat je denkt dat je niet veel presteert, zul je weinig ambitie hebben of je ambities laten varen. Dit geeft je ook meteen de zekerheid dat je niet ontmaskerd hoeft te worden als ‘bedrieger’.
  • Wanneer je jezelf ervan blijft overtuigen dat je niet intelligent bent of geen succes verdient, kun je behoorlijk ongelukkig worden omdat je niet bereikt wat je wilt. Je haalt geen voldoening uit de dingen die je doet. Je zelfvertrouwen en energieniveau kunnen eronder gaan leiden. Uiteindelijk kan het leiden tot een burn-out of depressie.

Er is niets mis mee om onzeker te zijn over je eigen kunnen, maar als je sombere gevoelens krijgt of burn-out klachten krijgt, wordt het tijd om er iets aan te doen. Vermoed jij dat je het bedriegerssyndroom hebt? Vind hier een psycholoog bij jou in de buurt om erover te praten.

Bekijk alle blogposts
Psycholoog.nl