Disfunctionele schema’s

Disfunctionele schemasMet een schema wordt in de psychologie bedoeld: je opvattingen, emoties en houdingen over jezelf en de wereld om je heen, om gebeurtenissen te interpreteren en er betekenis aan te geven. Dit beïnvloedt en geeft vervolgens weer richting aan je gevoelens en gedrag. Zie het als een soort ‘kompas’.

Een voorbeeld is een schema van een verjaardag: handen schudden, zingen, taart eten, en kado’s uitpakken. Of een schema voor een begrafenis: er is verdriet, er wordt gecondoleerd, afscheid genomen en begraven. Ieder mens heeft duizend van dit soort schema’s opgeslagen in het geheugen. Zo weet je in de meest uiteenlopende situaties wat je moet doen. Dat is erg handig. Zonder schema’s zou je alles voor de eerste keer doen, en dat kost veel energie.

Over jezelf heb je ook bepaalde schema’s. Deze ontwikkel je door de jaren heen, naar aanleiding van de ervaringen die je opdoet tijdens je leven. Zijn dit negatieve ervaringen, dan kun je schema’s ontwikkelen die je in de weg gaan zitten, en je niet verder helpen. Dit zijn disfunctionele schema’s. Iemand kan verschillende disfunctionele schema’s hebben. Hieronder vind je meerdere voorbeelden.

separatieangst

Verlatingsangst

Dit is een aanhoudend gevoel dat belangrijke mensen in je leven, jou in de steek zullen laten. Je bent ervan overtuigd dat je iedereen die je dierbaar is zult verliezen en dat je voor altijd emotioneel in de kou komt te staan. Of ze nu doodgaan, je wegsturen of zelf weggaan, je denkt en voelt in je hart dat je alleen gelaten wordt. Dit schema maakt liefde eigenlijk onbereikbaar. Je kunt niet geloven dat er mensen zijn die van je houden en dat nog steeds doen als ze een tijdje weg zijn, bijvoorbeeld voor een zakenreis. Je voelt je emotioneel erg afhankelijk van de ander. Uit angst kun je onbewust negatief gedrag gaan inzetten, waardoor dit ook daadwerkelijk gebeurt. Je kunt (onbewust) de ander gaan ‘afstoten’. Dit komt veel voor bij de borderline persoonlijkheidsstoornis.

Wantrouwen en misbruik

Bij dit schema verwacht je voortdurend dat anderen je pijn zullen doen of misbruik van je maken. Het brengt een overdreven waakzaamheid met zich mee. Je bent op je hoede, want in jouw beleving kan er ieder moment gevaar dreigen: je moet erop bedacht zijn dat iemand zich tegen je keert. Je wacht af en let goed op. Je hebt vele gevoelens tegelijk en je stemming kan zomaar omslaan. Je hebt pijnlijke ervaringen met relaties. Het is gevaarlijk en onvoorspelbaar in relaties. Mensen doen je pijn, verraden je en gebruiken je. Als iemand aardig voor je is, zoek je naar de achterliggende reden. Je gaat ervan uit dat mensen tegen je liegen.

Emotionele verwaarlozing

De verwachting dat anderen niet in je emotionele behoeften zullen voorzien. Je hebt het gevoel dat je altijd alleen zult blijven, dat bepaalde dingen voor jou niet weggelegd zijn. Je voelt je eenzaam en ervaart een leegte. In relaties kun je hoge eisen gaan stellen. Het heeft iets onverzadigbaars. Wat mensen je ook te bieden hebben, hoeveel je ook krijgt, het is nooit genoeg. Je hebt een voortdurend gevoel van tekortkomen en voelt je chronisch teleurgesteld in andere mensen.

Sociaal isolement

Sociaal isolement

Het gevoel dat je vervreemd bent van de gemeenschap. Er zijn twee typen sociaal isolement: je ongewenst voelen en je anders voelen. Je vergelijkt je voortdurend met anderen en vindt dat je altijd als mindere uit de bus komt. Wat anderen van je denken is voor jou overmatig belangrijk. Je bent bang om af te gaan op het terrein waarop je je het meest kwetsbaar voelt. Sociaal isolement kan zich op vele manieren uiten. Je kunt een sociale angst ontwikkelen en niet meer naar feestjes gaan, of je bent juist gemeen tegen anderen. Je kunt ook aan de zijlijn gaan staan, je afzonderen van groepen. Waarschijnlijk heb je ook veel lichamelijke klachten zoals hartklachten, maagklachten, slaapproblemen, hoofdpijn en depressieve gevoelens.

Afhankelijkheid

De (onbewuste) overtuiging dat je niet in staat bent voor jezelf te zorgen. Anderen moeten je helpen. Je kunt het leven niet aan, het overweldigt je. Je voelt dat je niet de mogelijkheden hebt om de verantwoordelijkheden van het volwassen leven aan te kunnen. Je mist iets, je voelt je tekortschieten. Je vraagt steeds naar de mening van anderen, en bent voortdurend bezig alles te plannen en te regelen om maar niet alleen te zijn. Je hebt een lage dunk van je eigen beoordelingsvermogen en je bent besluiteloos. Ook houd je niet van verandering.

Kwetsbaarheid

De angst dat er een ramp gaat gebeuren en het gevoel dat je de mogelijkheden niet hebt om die te overleven. Er zijn vier typen kwetsbaarheid: gezondheid en ziekte; gevaar; armoede; en controleverlies. Voor alle typen geldt dat catastrofaal denken de kern is van dit schema. Je denkt meteen aan het allerergste en voelt je machteloos. Je kunt paniekaanvallen hebben. Ook ga je veel situaties uit de weg, je vermijdt ze omdat je bang bent om je kwetsbaarheid te voelen. Je voelt je vooral tot mensen aangetrokken die voor je kunnen zorgen. Door een partner te kiezen die je beschermt geef je toe aan je kwetsbaarheid en daarmee maak je de ander sterker.

emotionele verwaarlozing

Minderwaardigheid

Het gevoel van schaamte als je tekortkomingen aan het licht komen. Je zou er alles voor over hebben om dit gevoel te vermijden. Je gaat dan ook ver in het verbergen van je minderwaardigheidsgevoel. Je voelt dat je de liefde van anderen niet waard bent. Je kunt hier op verschillende manieren mee omgaan. Je kunt je eraan overgeven en een hele onzekere indruk maken. Je geeft anderen dan ruimte om je pijn te doen. Als je het vermijdt kun je een gewone indruk maken, en als je het bestrijdt kun je narcistisch overkomen. Je doet dan je best om de nadruk te leggen op wat anderen verkeerd doen en vindt dat je speciale rechten hebt, zodat je je eigen kwetsbaarheid niet hoeft te voelen.

Mislukken

Het gevoel dat je een bedrieger bent, omdat je succesvol overkomt maar eigenlijk een mislukking bent. Je beleeft je eigen succes niet als verdiend, maar als toeval, geluk of doordat je dit mensen op slinkse wijze doet geloven. Je hebt het gevoel dat je onderdoet voor mensen van jouw leeftijd. Je gaat onder je niveau presteren om niet door de mand te hoeven vallen. Je gaat het uit de weg om nieuwe dingen te leren en om verantwoordelijkheid op je te nemen. Je kunt je gevoel van mislukking in stand houden door prestaties en gebeurtenissen zo te verdraaien, dat je gevoel van mislukking blijft bestaan. Om de gevoelens te compenseren kun je gaan uitblinken op andere gebieden zoals sport of je uiterlijk. Ook kan het zijn dat je je aangetrokken voelt tot partners die erg succesvol zijn, zodat je je gevoel van mislukking achter de ander kunt verschuilen.

Anderen pleasen

Extreme aanpassing/onderwerping

Het gevoel dat andere mensen het voor het zeggen hebben. Zij hebben de macht en controle. Je geeft de ander de gelegenheid je te overheersen. Je bent ervan overtuigd dat je anderen een plezier moet doen, en zelf kom je op de laatste plaats. Je bent passief, het leven overkomt je. Je voelt niet wat je eigen behoeften en emoties zijn. Je gelooft dat je gemakkelijk in de omgang bent en goed kunt opschieten met anderen. Maar je stelt geen grenzen aan anderen door je gebrek aan eigenwaarde. Ook kun je last hebben van onderdrukte woede omdat je niet luistert naar je eigen gevoelens en behoeften. Dit kan zich uiten in passief-agressief gedrag, psychosomatische klachten, je terugtrekken en middelengebruik.

Zelfopoffering

Bij dit schema heb je overmatige aandacht voor het tegemoet komen aan anderen en hun behoeften. Het verschil met onderwerping is dat dit vrijwillig gaat. Niemand vraagt erom, je doet het zelf. Het gaat ten koste van je eigen behoeften. Redenen kunnen zijn dat je wilt voorkomen de ander pijn te doen, je niet schuldig wilt voelen omdat je zelfzuchtig bent, of dat je een relatie met iemand die behoeftig is in stand wilt houden. Je bent vaak gevoelig voor de pijn van anderen. Gevolgen van zelfopoffering kunnen zijn dat je eigen behoeften niet genoeg vervuld worden, en dat je onderhuidse boosheid voelt tegenover degene voor wie je zorgt.

Extreem hoge eisen

Het gevoel dat je in alles het beste moet zijn. Je voelt continu druk en kunt nooit ontspannen en genieten. Je bent altijd je grenzen aan het verleggen. De onderliggende reden is dat je goedkeuring zoekt bij anderen, doordat je je eigenwaarde niet genoeg ontwikkeld hebt. Je legt de nadruk op je prestaties, status, uiterlijk of sociale acceptatie. Er zijn drie typen van extreem hoge eisen: dwangmatigheid, prestatiegerichtheid en statusgerichtheid. Omdat je zulke hoge eisen aan jezelf stelt, kun je jezelf een mislukking voelen. Je relaties lijden er ook onder. Je wilt misschien de perfecte partner, je neemt geen genoegen met minder. Of je voelt je aangetrokken tot partners die zelf extreem hoge eisen hebben.

Veeleisendheid

De overtuiging dat je speciaal bent. Je wilt dat alles op jouw manier gaat, waardoor je veeleisend en controlerend bent. De regels die voor anderen gelden, gelden voor jou niet. Anders dan bij de andere schema’s, waar je je behoeften onderdrukt, geeft het schema van de veeleisendheid juist volledig vrij baan aan je behoeften en verlangens. Je mist de normale remming en hebt geen zelfdiscipline. Meestal heb je zelf geen last van je veeleisendheid, maar je partner wel. Je partner is vaak degene die hulp zoekt om met zijn/haar partner met veeleisendheid om te kunnen gaan. Uiteindelijk moet je dan zelf ook hulp zoeken, wanneer je partner je dreigt te verlaten. Of als andere pijnlijke dingen in je leven gebeuren, zodat je niet meer onder de negatieve gevolgen van je veeleisendheid uit kunt komen.

identiteitscrisis

Onderontwikkelde identiteit

Bij dit schema heb je een te sterke band met belangrijke anderen (bijvoorbeeld ouders) en de overtuiging dat je zonder hen niet zult kunnen overleven. Daardoor heb je je eigen identiteit niet genoeg ontwikkeld. Je hebt voortdurend de steun van de ander nodig. Je kunt je verstikt voelen, je versmolten voelen met de ander of je afhankelijk voelen van de ander. Je kunt een gevoel van vastlopen ervaren, niet weten welke kant je op moet en soms kun je zelfs twijfelen aan je bestaan.

Onvoldoende zelfcontrole

Bij het schema onvoldoende zelfcontrole heb je problemen met zelfdiscipline. Je bent snel gefrustreerd en uit dat ook snel, je hebt niet echt een rem om je emoties en impulsen mee te onderdrukken. Het doel hiervan kan zijn je persoonlijke doelen te bereiken. Maar dit kan ten koste gaan van je relaties. Mensen kunnen je als niet eerlijk en onoprecht gaan beschouwen.

negatief pessimistisch
Negativisme/pessimisme

Een allesdoordringende gerichtheid op de negatieve dingen in het leven zoals pijn, dood, verlies, teleurstelling, schuld en dingen die verkeerd zouden kunnen gaan. Je gaat voorbij aan de positieve dingen van het leven en hebt de verwachting dat alles uiteindelijk verkeerd afloopt. De oorzaak is vaak een overdreven angst om fouten te maken. Gevolgen kunnen zijn dat je veel piekert, klaagt, waakzaam bent en besluiteloos bent.

Emotionele inhibitie

Het onderdrukken van bepaalde gevoelens, impulsen of behoeften, uit angst voor afkeuring, uit schaamte of uit angst om de controle over je impulsen te verliezen. Voorbeelden zijn het onderdrukken van woede, agressie, kwetsbaarheid, spel, genegenheid en seksuele opwinding. Ook kun je de nadruk leggen op rationaliteit en hiermee voorbijgaan aan je emoties.

Strenge normen/overkritisch zijn

Het proberen te voldoen aan zeer strenge, geïnternaliseerde normen voor perfectie. Het doel hiervan is om kritiek te voorkomen. Maar hierdoor voel je je onder druk staan en bent overdreven kritisch naar jezelf en anderen. Je kunt niet echt genieten en ontspannen. Het schema strenge normen uit zich meestal in de vorm van perfectionisme, starre regels (bijvoorbeeld op het gebied van geloof en ethiek) en veel bezig zijn met tijd en efficiëntie. Relaties geven geen voldoening en je hebt het gevoel niets bereikt te hebben, je voelt een gebrek aan zelfwaardering.

Bestraffendheid

De overtuiging dat mensen, inclusief jezelf, streng gestraft moeten worden voor hun fouten. Je hebt de neiging om boos te worden, bestraffend of ongeduldig te zijn tegenover mensen (inclusief jezelf) die niet aan je verwachtingen of normen voldoen. Je hebt moeite met het vergeven van fouten van jezelf of anderen. Want je vindt het moeilijk om rekening te houden met verzachtende omstandigheden, toe te geven dat mensen niet volmaakt zijn of je in te leven in anderen.

Herken je je in één van de schema’s? Een psycholoog kan deze schema’s samen met jou behandelen door middel van schematherapie. Jullie gaan samen kijken naar wat je als kind nodig had maar gemist hebt, waardoor je dit schema ontwikkeld hebt. Ook kijken jullie samen naar hoe je nu in deze behoeften kunt voorzien.

Bron: Leven in je leven – leer de valkuilen in je leven herkennen, Jeffrey Young & Janet Klosko

Psycholoog.nl